นพ. สมเกียรติ แสงวัฒนาโรจน์
ชมรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจ
สมาคมแพทย์โรคหัวใจแห่งประเทศไทยฯ
ทุกคนคงทราบดีว่า Atherosclerosis (หรือภาวะหลอดเลือดแดงแข็ง) ที่เกิดกับหลอดเลือดแดงหัวใจและสมอง เป็นสาเหตุการป่วย พิการ และเสียชีวิตอันดับหนึ่งของชาวโลกและชาวไทย และแนวโน้มการป่วย พิการ เสียชีวิตดังกล่าว ก็ไม่มีทีท่าว่าจะลดลงในคนไทย โดยเฉพาะช่วงโควิด 19 ระบาด ผู้ป่วยลังเลที่จะมาโรงพยาบาล หรือรอจนอาการหนักแล้วจึงมาโรงพยาบาล ทำให้อัตราการป่วย พิการ เสียชีวิต เพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม การป้องกันไม่ให้เกิดอาการเฉียบพลันที่เกี่ยวกับภาวะหลอดเลือดแดงแข็ง ไม่ว่าจะกล้ามเนื้อหัวใจตาย อัมพาต เลือดออกในสมอง สามารถช่วยชีวิต ลดการป่วย พิการ ได้ มากกว่า มารักษาหรือป้องกัน หลังเกิดอาการเฉียบพลันแล้วถึง 3 – 4 เท่า (Unal B, Critchley JA, Fidan D, Capewell S. Life-years gained from modern cardiological treatments and population risk factor changes in England and Wales, 1981-2000. Am J Public Health. 2005 Jan;95(1):103-8.) ผู้ป่วยที่หมดสตินอกโรงพยาบาล 100 คน จะรอดตายมาถึงโรงพยาบาล 40 คน ได้ออกจากโรงพยาบาลเพียง 10 คน และมีชีวิตอยู่เกิน 1 ปี ประมาณ 7 คน (Kern KB. Optimal treatment of patients surviving out-of-hospital cardiac arrest. JACC Cardiovasc Interv. 2012 Jun;5(6):597-605.) ดังนั้น กันไว้ดีกว่าแก้ แย่แล้วแก้ไม่ทัน (prevention better than cure)
7 ปัจจัยการเสียชีวิตของคนไทย
จากการสำรวจสุขภาพประชากรไทยครั้งที่ 4 ปี พ.ศ. 2552 จำนวน 15,219 คน และครั้งที่ 5 พ.ศ. 2557 จำนวน 14,499 คน ติดตามไปข้างหน้า ถึง พ.ศ. 2563 มีการเสียชีวิตจากทุกสาเหตุ 3,018 คน และ เสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือด 222 คนเกิดขึ้น พบ 7 ปัจจัยหลักที่สัมพันธ์กับการเสียชีวิตทุกสาเหตุและการเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือด ได้แก่ ส.สูบบุหรี่ อ.อาหารผัก-ผลไม้ไม่เพียงพอ ค.ความดันโลหิตสูง อ.อิริยาบถ นั่งนอนมาก กิจกรรมทางกายไม่เพียงพอ ร.รอบเอวเกินกว่า ส่วนสูงหารสองหรืออัตราส่วนรอบเอวต่อส่วนสูง มากกว่า 0.5 อ.เอชดีแอล โคเลสเตอรอลต่ำกว่า 40 มก./ดล. และ น.น้ำตาลในเลือด (หลังงดอาหาร-เครื่องดื่ม 8 ชั่วโมง) สูงเกิน 100 มก./ดล
ตารางการประเมินโอกาสเสี่ยง การเสียชีวิตทุกสาเหตุและเสียชีวิตจากโรคหัวใจ-หลอดเลือดของผู้ใหญ่ไทย
ปัจจัยทั้ง 7 ดังกล่าว แต่ละข้อ จะได้ 1 คะแนน ถ้าเป็นไปตามเงื่อนไขในตาราง (ตารางที่ 1) คือ ไม่สูบบุหรี่ หรือหยุดสูบบุหรี่มากกว่า 1 ปี กินผักและผลไม้ มากกว่า 5 ส่วน(ฝ่ามือ) ต่อวัน ความดันโลหิตเฉลี่ย ตัวบนน้อยกว่า 120 และ ตัวล่าง น้อยกว่า 80 มม.ปรอท โดยไม่ได้กินยาความดันฯ กิจกรรมทางกายปานกลางมากกว่า 150 นาทีต่อสัปดาห์ หรือ/หรือกิจกรรมทางกายอย่างหนัก มากกว่า 75 นาทีต่อสัปดาห์ อัตราส่วนรอบเอวต่อความสูง น้อยกว่า 0.5 (รอบเอวไม่เกินส่วนสูงหารสอง) เอชดีแอล-โคเลสเตอรอลในเลือด อยู่ระหว่าง 60-80 มก./ดล. และน้ำตาลในเลือด (หลังงดอาหาร-เครื่องดื่ม 8 ชั่วโมง) 60-100 มก./ดล. (ดังในตารางที่ 1) นอกเหนือจากนี้ ได้คะแนน 0
ตารางที่ 1 แสดงการประเมิน 7 ปัจจัยการเสียชีวิตทุกสาเหตุและเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดของผู้ใหญ่ไทย
คะแนนรวมทั้ง 7 ปัจจัย อยู่ระหว่าง 0 ถึง 7 (ข้อละ 1 คะแนน)
- ผู้ที่ได้คะแนน 5 – 7 (กลุ่มเสี่ยงการเสียชีวิตทุกสาเหตุและเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดน้อย) สัมพันธ์กับการเสียชีวิตทุกสาเหตุ 2.9 ต่อ 1,000 ประชากร-ปี (person-year) และการเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือด 0.4 ต่อ 1,000 ประชากร-ปี
- ผู้ที่ได้คะแนน 2 – 4 (กลุ่มเสี่ยงฯปานกลาง) สัมพันธ์กับการเสียชีวิตทุกสาเหตุและเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือด 6.0 ถึง 13.0 และ 1.0 ถึง 2.1 ต่อ 1,000 ประชากร-ปี ตามลำดับ
- ผู้ที่ได้คะแนน 0 – 1 (กลุ่มเสี่ยงฯ สูง) สัมพันธ์กับการเสียชีวิตทุกสาเหตุและเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือด 19.4 และ 4.6 ต่อ 1,000 ประชากร-ปี ตามลำดับ
เมื่อทราบโอกาสเสี่ยงการตายฯ ดังกล่าวแล้ว ข้อใดที่คะแนนยังเป็น 0 (ศูนย์) ก็สามารถที่จะลดโอกาสเสี่ยงในด้าน อ.อาหาร อ.อิริยาบถ กิจกรรมทางกาย อ.อ้วนลงพุง ส.สูบบหรี่ ค.ความดันโลหิต น.น้ำตาลในเลือด และ อ.เอชดีแอล-โคเลสเตอรอล โดยการทำคะแนนให้ได้ 1 ตามเงื่อนไขในแต่ละด้าน
วงจรการเรียนรู้และพัฒนา เพื่อการป้องกันโรคหัวใจและหลอดเลือด
เมื่อรู้ตัวเลข ความเสี่ยงฯ (โอกาสเสี่ยงการเสียชีวิตฯ) ตั้งเป้าหมาย ในการทำคะแนนจาก 0 ให้เป็น 1 ด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกินอยู่ ด้านอาหาร ออกกำลังกาย กิจกรรมทางกาย ลดน้ำหนัก ลดรอบเอว ละบุหรี่ เลิกเหล้า ลดความดันฯ ลดน้ำตาลในเลือด เพิ่มเอชดีแอล แล้วประเมินซ้ำ ทุก 3 – 6 เดือน เพื่อดูว่า คะแนนต่าง ๆ ดีขึ้นเหมือนเดิม หรือแย่ลง ถ้ายังไม่ดีขึ้นก็ต้องคอยมาปรับเป้าหมาย และ/หรือวิธีการปรับเปลี่ยนการกินอยู่ (ปรับเปลี่ยนไปสู่เป้าฯ) ทำต่อเนื่อง ๆ ไป เรื่อย ๆ ระยะยาวเพื่อการป้องกัน ภาวะหลอดเลือดแดงแข็ง ซึ่งเป็นภัยอันตราย ต่อชีวิตและสุขภาพของคนไทยตลอดชีวิต
