พญ. 
อัญชลี เสนะวงษ์
ภูมิแพ้และภูมิคุ้มกันวิทยา กุมารเวชศาสตร์
สถาบันภูมิแพ้ BNH Asthma and Allergy center
การแพ้มดถือเป็นการแพ้แมลงที่พบบ่อยชนิดหนึ่ง โดยมดนั้นจัดอยู่ใน family Formicidae จาก order Hymenoptera แบ่งเป็น 5 subfamilies ที่สำคัญ ปัจจุบันพบมากกว่า 8,800 species ตามรูปที่ 1 อย่างไรก็ตามชนิดของมดที่แพ้ในแต่ละท้องถิ่นนั้นมีความแตกต่างกันไป ซึ่งมีส่วนสำคัญในการวินิจฉัยและรักษา ดังรูปที่ 2
รูปที่ 1 Taxonomy ของมด และตัวอย่างมดที่พบบ่อยในแต่ละ subfamilies
การแพ้มดอย่างรุนแรงมีรายงานครั้งแรก จากมดแดงคันไฟแดง Imported fire ant ชื่อวิทยาศาสตร์ Solenopsis invicta มดเหล่านี้ได้มีการกระจายผ่านทางการขนส่งไม้จากอเมริกาใต้ เข้ามาในประเทศอเมริกาเหนือผ่านตู้คอนเทนเนอร์ อีกการศึกษาอีกหนึ่งแสดงให้เห็นว่าปฏิกิริยาไวเกินที่เกิดจากมดแดงคันไฟ S. invicta เป็นสาเหตุของการเสียชีวิตในผู้ป่วย 83 รายจากทั้งหมด 29,300 ราย
ในขณะที่สายพันธุ์ Myrmecia species โดยเฉพาะ Jack jumper ant และ bulldog ant พบบ่อยในประเทศออสเตรเลียและมีรายงานการเกิดการเสียชีวิตได้ สำหรับในทวีปเอเชียและตะวันออกกลาง สำหรับในประเทศอาหรับเอมิเรตส์ มดใน genus Pachycondyla เป็นสาเหตุการแพ้รุนแรงได้บ่อย ได้แก่ Pachycondyla sennaarensis และ Pachycondyla chinensis พบรายงานการแพ้ในประเทศเกาหลีใต้
สาเหตุการแพ้มด
มดกัดด้วยขากรรไกร ซึ่งในขณะที่ต่อยจะดึงเหล็กไนออก หมุน และต่อยอีกครั้ง มดตัวเดียวสามารถต่อยได้หลายครั้งในไม่กี่วินาที สารอัลคาลอยด์ (Alkaloid) ในพิษเหล็กไนจากมด เป็นส่วนสำคัญที่ทำให้เกิดตุ่มหนองที่บริเวณที่ถูกต่อย สารนี้มีคุณสมบัติทำลายเซลล์และเม็ดเลือดแดง นอกจากนั้นยังมีโปรตีนต่าง ๆ ที่เป็นส่วนประกอบสารก่อภูมิแพ้ (Allergens) ที่กระตุ้นในการเกิดปฏิกิริยาทางภูมิคุ้มกัน เช่น phospholipase A1 หรือ antigen 5 สารแพ้เหล่านี้ทำให้มีการแพ้ข้ามสายพันธุ์ได้ โดยพบว่ามดคันไฟจะมีการแพ้ระหว่างมดคันไฟ (Solenopsis) สายพันธุ์ต่าง ๆ ด้วยกัน และระหว่าง harvester ant (Pogonomyrmex)
รูปที่ 2 สายพันธุ์ของมดที่พบบ่อยในแต่ภูมิภาค
อาการและอาการแสดง
เมื่อถูกมดกัดพิษจากเหล็กไนของมดคันไฟ จะฆ่าแบคทีเรียและเซลล์บนผิวหนังของผู้ถูกกัด ทำให้เกิดตุ่มน้ำ blister สีขาวขุ่น ภายในเวลาประมาณ 24 ชั่วโมง แม้ว่าจะดูเหมือนเป็นตุ่มหนองที่ควรจะระบายออก แต่จริง ๆ แล้วเป็นตุ่มน้ำที่ปราศจากเชื้อ
- ปฏิกิริยาเฉพาะที่ปกติ (ปวด บวม แดง ร้อน และตุ่มหนองที่บริเวณที่ถูกต่อย)
- ปฏิกิริยาเฉพาะที่ขนาดใหญ่ (เกิดผิวแพ้ที่มีเส้นผ่าศูนย์กลางมากกว่า 10 ซม. และคงอยู่เป็นเวลานานกว่า 24 ชั่วโมง)
- ปฏิกิริยาทั่วร่างกาย (คันและลมพิษ)
- ปฏิกิริยาทั่วร่างกายรุนแรง anaphylaxis หายใจติดขัด ความดันโลหิตต่ำ หมดสติ
ผู้ป่วยที่มีประวัติอาการแพ้รุนแรงจากการถูกต่อยครั้งก่อนอาจมีอาการแพ้รุนแรงจากการถูกต่อยซ้ำได้ โดยพบในผู้ป่วยผู้ใหญ่ประมาณ 60% และผู้ป่วยเด็ก 20 – 32%
อาการที่พบได้น้อย ได้แก่ ปฏิกิริยาที่ล่าช้า (Delayed reactions) ที่เกิดขึ้นหลังจากถูกมดต่อยมากกว่า 4 ชั่วโมง ทำให้เกิดผิวหนังอักเสบ ปวดข้อ และต่อมน้ำเหลืองโตจาก serum sickness นอกจากนั้นยังมี ความผิดปกติของไต และหลอดเลือดอักเสบ
รูปที่ 3 อาการผื่นผิวหนังอักเสบจากการแพ้มด
การวินิจฉัย
วิธีที่ใช้กันอย่างแพร่หลายในการวินิจฉัยอาการแพ้ต่อเหล็กไนจากมดคันไฟ ได้แก่ การทดสอบผิวหนังโดยใช้ Whole body extract เป็นสารสกัดทั้งตัวของมด imported fire ant เริ่มที่ความเข้มข้น 1:1,000 (w/v) และเพิ่มขึ้นตามลำดับ
การศึกษาในเด็กเล็กแสดงให้เห็นว่าการทดสอบผิวหนังเป็นบวกต่อมดคันไฟ S. invicta และ S. richteri ใน 94% และ 100% ตามลำดับ การศึกษาอีกกรณีหนึ่งใช้การทดสอบผิวหนังด้วย พบว่าผู้ป่วย 82% มีประวัติอาการแพ้ต่อ มดคันไฟแดง สำหรับการเจาะเลือดเพื่อหา specific immunoglobulin E ต่อ imported fire ant venom
การศึกษาวิจัยที่เปรียบเทียบการทดสอบผิวหนังกับการทดสอบซีรั่มในหลอดทดลอง พบว่าการทดสอบผิวหนังด้วย Whole body extract ของมด imported fire ant ให้ผลบวกในผู้ป่วยที่แพ้ทั้งหมด แต่การทดสอบแบบการเจาะเลือดด้วยวิธี Radioallergosorbent test ให้ผลบวกเพียง 56% ส่วนความไวของวิธีทดสอบด้วยวิธี ImmunoCAP ยังไม่มีข้อมูลชัดเจน พบว่ามีอัตราการเกิดผลบวกแม้ไม่มีประวัติแพ้ด้วยการทดสอบ ImmunoCAP ได้สูงถึง 25%
ปัจจุบันในประเทศไทยมีเพียง Whole body extract ของมด imported fire ant เท่านั้นที่มีจำหน่าย ทั้งนี้ ข้อควรระวังคือ มดคันไฟที่พบในประเทศไม่ใช่สายพันธุ์ Solenopsis invicta เช่นเดียวกันกับน้ำยาจากประเทศอเมริกา แต่เป็นสายพันธุ์ Solenopsis geminata และยังสามารถพบสายพันธุ์อื่น ๆ ที่ยังไม่มีน้ำยาการทดสอบอีกด้วย ดังนั้นรูปลักษณ์และถิ่นที่อยู่ของมดนั้นมีความสำคัญในการวินิจฉัย
การรักษา
การสร้างภูมิคุ้มกันบำบัดในปัจจุบันมีน้ำยาต่อบางสายพันธุ์ ได้แก่ มดคันไฟ Solenopsis invicta (Red imported fire ant), Solenopsis richtera (Black imported fire ant) และ Jack jumper ant เป็นต้น รูปที่ 4 ตัวอย่าง protocol การฉีดรักษาดังรูปที่ 5
รูปที่ 4 น้ำยาสารสกัดที่มีสำหรับการรักษาในประเทศอเมริกา IFA: Imported fire ant, JJA; Jack jumper ant
รูปที่ 5 ตัวอย่าง immunotherapy protocol ต่อ imported fire ant
ในการสร้างภูมิคุ้มกันบำบัดต่อกลุ่มมดคันไฟมีการศึกษามากและพบว่ามีประสิทธิภาพสูง โดยมีรายงานประสิทธิผลที่ 92.9% ถึง 98.2% ปัจจุบันยังไม่ทราบว่าระยะเวลาที่เหมาะสมของ อย่างไรก็ตามคำแนะนำในการปฏิบัติปัจจุบันคือ 3 ถึง 5 ปี อาจพิจารณาฉีดระยะยาวหรือตลอดชีวิตหากมีปัจจัยเสี่ยง โดยตัดสินใจร่วมกับผู้ป่วย เช่น ในกรณี mastocytosis มีโรคหลอดเลือดหัวใจที่รุนแรง อายุมาก ปฏิกิริยาการถูกต่อยอย่างรุนแรงมาก หรือหากมีรายงานว่าถูกมดต่อยบ่อยครั้ง รวมถึงสภาพความเป็นอยู่หรือสภาพแวดล้อมการทำงานสุ่มเสี่ยงต่อการถูกมดกัดอย่างมาก
สำหรับสายพันธุ์อื่น ๆ นั้น นั้นยังไม่มีการรักษาแบบภูมิคุ้มกันบำบัด การดูแลรักษายังเน้นที่การป้องกันการโดนกัด การพกยาฉุกเฉินที่สำคัญ เช่น adrenaline autoinjectors
- Wanandy T, Mulcahy E, Lau WY, Brown SGA, Wiese MD. Global View on Ant Venom Allergy: from Allergenic Components to Clinical Management. Clin Rev Allergy Immunol. 2022 Feb;62(1):123-144.
- McMurray JC, Adams KE, Wanandy T, Le A, Heddle RJ. Stinging Ant Anaphylaxis: Advances in Diagnosis and Treatment. J Allergy Clin Immunol Pract. 2025 Jan;13(1):25-37.
- Potiwat R, Sitcharungsi R. Ant allergens and hypersensitivity reactions in response to ant stings. Asian Pac J Allergy Immunol. 2015 Dec;33(4):267-75
- Srisong H, Daduang S, Lopata AL. Current advances in ant venom proteins causing hypersensitivity reactions in the Asia-Pacific region. Mol Immunol. 2016 Jan; 69:24-32.
- Neaves BI, Coop CA. Imported fire ant immunotherapy. Ann Allergy Asthma Immunol. 2024 Jul;133(1):28-32.
- Chester T Stafford. Hypersensitivity to Fire Ant Venom. Annals of Allergy, Asthma & Immunology, Volume 77, Issue 2, 1996, Pages 87-99.
- https://www.aocd.org/page/fireantbites
