นพ. สงวนศักดิ์ เสียงเรืองแสง
นายแพทย์ชำนาญการ อายุรแพทย์ต่อมไร้ท่อและเมตะบอลิสม
โรงพยาบาลสวรรค์ประชารักษ์
สมาคมผู้ให้ความรู้โรคเบาหวาน
สมาคมผู้ให้ความรู้โรคเบาหวาน
วารสารแสงเทียน The Diabetes Educator Newsletter : ปีที่ 27 ฉบับที่ 3 กรกฎาคม – กันยายน 2568
ถึงแม้ว่าจะผ่านปี 2568 มาได้แค่ประมาณครึ่งทาง แต่ถือได้ว่าปี 2568 เป็นปีที่มัดรวมภัยพิบัติหลายอย่างของประเทศไทย ไม่ว่าจะเป็นแผ่นดินไหว ขนาด 7.7 ในวันที่ 28 มีนาคม ที่ส่งผลให้เกิดโศกนาฏกรรมตึกสำนักงานตรวจเงินแผ่นดินถล่มตามมา ภัยน้ำท่วมทางภาคเหนือ ในช่วงเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา รวมทั้งสถานการณ์การสู้รบชายแดนไทย-กัมพูชา ทั้งภัยพิบัติที่เกิดจากมนุษย์หรือภัยพิบัติทางธรรมชาติ ย่อมส่งผลต่อวิถีชีวิตของประชากร โดยเฉพาะอย่างยิ่งในผู้ที่มีโรคประจำตัว
ในอดีตที่ผ่านมาประเทศไทยถือว่าประสบภัยพิบัติทางธรรมชาติน้อยกว่าหลาย ๆ ประเทศในภูมิภาคเดียวกัน ทำให้การพูดถึงการรับมือต่อภัยพิบัติทางธรรมชาติมีค่อนข้างน้อย อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันที่แนวโน้มการเกิดภัยพิบัติที่บ่อยขึ้นอาจจะต้องทำให้เราต้องกลับมาพิจารณาและมีการวางแผนเพื่อเตรียมความพร้อมสำหรับการรับมือต่อผลที่จะเกิดขึ้น ในทางตรงกันข้ามกับประเทศญี่ปุ่นที่ประสบภัยพิบัติทางธรรมชาติบ่อยครั้ง ทำให้มีการออกแบบสำรวจความเห็นเกี่ยวกับมาตรการและบทบาทของสหวิชาชีพในช่วงของการเกิดพิบัติภัย และในปี 2562 มีการตีพิมพ์คู่มือเพื่อการดูแลผู้ป่วยเบาหวานสำหรับบุคลากรในช่วงการเกิดภัยพิบัติขึ้น โดยคู่มือดังกล่าว ได้กล่าวถึงความสำคัญของการจัดทำแผนเผชิญเหตุภัยพิบัติกลาง เพื่อให้เป็นแนวปฏิบัติสำหรับบุคลากรในแต่ละฝ่าย และแนะนำให้ใช้แผนที่จัดทำขึ้นเป็นแนวทางจัดสร้างแนวทางในแต่ละพื้นที่ย่อยต่อไป แนวทางที่จัดทำขึ้นนี้ควรมีการซักซ้อมแผนเป็นประจำสม่ำเสมอ โดยกำหนดช่วงวัน เวลาที่แน่นอนสำหรับการซักซ้อมแผน เมื่อเกิดเหตุภัยพิบัติควรจัดตั้งศูนย์อำนวยการกลาง (task force headquarters) เพื่อบริหารจัดการภัยพิบัติ
ในส่วนของการบริการสาธารณสุขในช่วงภัยพิบัติของประเทศญี่ปุ่นได้มีการจัดตั้งหน่วยงานขึ้นเพื่อบรรเทาความรุนแรงของการเจ็บป่วยให้ผู้ประสบภัย ได้แก่
Disaster medical assistance team (DMATs)
เป็นหน่วยเคลื่อนที่ของผู้ให้บริการทางการแพทย์ที่ได้รับการฝึกฝนมาอย่างดี ที่สามารถเข้าถึงพื้นที่ได้ในช่วง acute phase (ภายใน 48 ชั่วโมงแรกหลังเกิดเหตุ) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อลดอัตราการเสียชีวิตของผู้ประสบภัย (avoidable accidental deaths) ประกอบไปด้วย แพทย์ 1 ท่าน ซึ่งอาจเป็นศัลยแพทย์หรือแพทย์เวชศาสตร์ฉุกเฉินพยาบาล 2 ท่านและผู้ประสานงาน 1 ท่าน ภารกิจคือ ให้การรักษาผู้ป่วยและผู้บาดเจ็บ ณ ที่เกิดเหตุรวมถึงการนำส่งผู้ป่วยหรือผู้บาดเจ็บทางรถพยาบาลหรือทางเครื่องบินไปยังสถานพยาบาลที่ใกล้ที่สุด จากเหตุการณ์แผ่นดินไหวครั้งใหญ่ในญี่ปุ่น พบว่าเวชภัณฑ์ที่มีความจำเป็นและต้องการสำหรับทีมนี้ นอกจากยาปฏิชีวนะแล้ว ยาที่มีความต้องการปริมาณมากอื่น ๆ ได้แก่ ยาลดความดัน ยารักษาเบาหวานและยาละลายลิ่มเลือด
สำหรับผู้ป่วยเบาหวาน DMATs ยังมีหน้าที่ดูแลและบริหารจัดการยาอินซูลินสำหรับผู้ป่วยเบาหวานชนิด ที่ 1 รักษาภาวะน้ำตาลในเลือดสูง หรือต่ำในช่วง ultra acute หรือ acute phase นอกจากนั้นยังต้องให้การดูแลผู้ป่วยโรคเบาหวานที่ขาดการรักษา ให้ความรู้ผู้ป่วยเบาหวาน และให้การรักษาภาวะแทรกซ้อนของผู้ป่วยเบาหวานในระยะ subacute รวมถึง chronic phase ด้วย
Diabetes medical assistance teams (DiaMATs)
สมาคมโรคเบาหวานประเทศญี่ปุ่น ได้จัดตั้ง Preparatory Council for Disaster Diabetes Medical Assistance ขึ้นเพื่อพัฒนาทีมหน่วยเคลื่อนที่เพื่อผู้ป่วยเบาหวาน (diabetes medical assistance teams; DiaMATs) สำหรับปฏิบัติงานในพื้นที่ร่วมกับหน่วยงานท้องถิ่น ในพื้นที่ประสบภัย DiaMATs ประกอบด้วยบุคลากรจากสหวิชาชีพ ได้แก่
แพทย์ (Physicians)
ทำหน้าที่เป็นหัวหน้าทีมมีหน้าที่กำกับ ดูแลการทำงานของทีมและรักษาผู้ป่วยเบาหวานโดยเรียงลำดับตามความจำเป็นและเร่งด่วนคือ
Acute phase (1 สัปดาห์แรกหลังการเกิดภัยพิบัติ) ระบุตัวและให้การรักษาผู้ป่วยที่มีความจำเป็นที่จะต้องได้รับการรักษาด้วยอินซูลิน เช่น ผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 1 ผู้ป่วยที่มีภาวะ ketosis หรือผู้ป่วยที่มีภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ
Sub-acute phase (2 สัปดาห์ ถึง 1 หรือ 2 เดือน หลังเกิดภัยพิบัติ) ค้นหาผู้ป่วยเบาหวานที่ยังควบคุมระดับน้ำตาลไม่ได้ ปรับการรักษาเพื่อให้สามารถควบคุมโรคได้ และยังควรต้องค้นหาภาวะความดันโลหิตสูงในผู้ป่วยร่วมด้วย เนื่องจากมีแนวโน้มที่ผู้ป่วยจะได้รับอาหารที่มีส่วนประกอบของเกลือสูงในช่วงระหว่างประสบภัย
Chronic phase (หลังเกิดภัยพิบัติตั้งแต่เดือนที่ 2 หรือ 3 เป็นต้นไป) ดูแล ติดตามผู้ป่วยเบาหวาน เพื่อการควบคุมระดับน้ำตาลและโรคร่วมได้ โดยดูจากระดับ HbA1c ระดับความดันโลหิต และการตรวจระดับไขมันในเลือด ทบทวนการทานยาและการทานอาหาร และระวังการเกิดภาวะแทรกซ้อนอื่น เช่น กล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด เป็นต้น นอกจากนี้ ยังควรค้นหาผู้ป่วยที่เสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้าและให้การดูแลรักษาเพิ่มเติมด้วย
พยาบาล (Nurse/public health nurse)
Acute phase (ภายใน 1 สัปดาห์แรกหลังเกิดภัยพิบัติ) แยกประเภทของผู้ป่วยเบาหวาน (ชนิดที่ 1 ชนิด ที่ 2 หรือชนิดอื่น ๆ) สำรวจการใช้อินซูลิน (ทั้งชนิดและขนาด) การตรวจระดับน้ำตาลปลายนิ้วและอุปกรณ์ตรวจ และช่วยเหลือเพื่อให้เข้าถึงแหล่งอาหารในระหว่างประสบภัย
Sub-acute phase (ตั้งแต่ 2 สัปดาห์แรกถึงเดือนที่ 1 หรือ 2 หลังเกิดภัยพิบัติ) ทำการตรวจระดับน้ำตาลและน้ำตาลสะสมในเลือด สำรวจปริมาณของยาและอินซูลิน คงเหลือของผู้ป่วย ทั้งยังต้องสำรวจและสังเกตการเกิดภาวะแทรกซ้อนจากเบาหวานสภาพความเป็นอยู่และสภาพจิตใจของผู้ประสบภัย
Recovery/restoration phase (หลังเกิดภัยพิบัติ 1 หรือ 2 เดือนเป็นต้นไป) ทำการตรวจวัดระดับน้ำตาลในเลือด น้ำตาลสะสม ค้นหาภาวะแทรกซ้อนของเบาหวาน การเปลี่ยนแปลงของน้ำหนักตัว สุขภาพจิต การรักษาที่ได้รับและวิธีการเดินทางไปยังโรงพยาบาล
เภสัชกร (Pharmacists)
ให้การดูแลเรื่องการได้รับยาให้เป็นไปตามภาวะปกติ แนะนำให้ผู้ป่วยได้รับการรักษาอย่างต่อเนื่อง สำรวจปัญหาที่เกิดจากการใช้ยา ให้คำแนะนำการบริหารอุปกรณ์การฉีดอินซูลิน เช่น syringe หรือหัวเข็มฉีดยาให้เพียงพอ รวมถึงการดูแลการเก็บรักษายาอินซูลินระหว่างประสบภัย
นักกำหนดอาหาร (Managerial dietitians)
ทำหน้าที่จัดหาอาหาร และคลังที่สามารถสำรองอาหารได้อย่างน้อย 3 วัน ซึ่งประกอบด้วยอาหารน้ำดื่มและน้ำที่ใช้เพื่อการประกอบอาหาร และยารักษาโรค คลังนี้ควรคงอยู่จนกว่าเสบียงอาหารจะสามารถเข้าถึงได้ตามปกติ
ลักษณะของอาหารที่ควรเลือกเพื่ออยู่ในคลังคือ เป็นอาหารที่รับประทานได้โดยไม่ต้องใช้ความร้อน มีการระบุสารอาหารและพลังงานบนฉลาก เพื่อให้สามารถคำนวณปริมาณยาอินซูลินได้
นักกายภาพบำบัด (Exercise therapists / physiotherapists)
กระตุ้นให้ผู้ประสบภัยดื่มน้ำให้พอเพียง การยืดกล้ามเนื้อบริเวณน่อง และการบีบนวดด้วยตนเองเพื่อเป็นการป้องกันการเกิดลิ่มเลือดอุดตันเส้นเลือดดำ (DVT) หรือการออกกำลังกายด้วยแรงต้าน (resistance exercise) สามารถป้องกันการเกิด disuse syndrome ได้
นักเทคนิคการแพทย์ (laboratory technicians / clinical engineers)
ทำหน้าที่จัดเตรียมอุปกรณ์และน้ำยาเพื่อการตรวจทางห้องปฏิบัติการให้เพียงพอในพื้นที่ประสบภัยรวมถึงอุปกรณ์การตรวจน้ำตาลปลายนิ้ว เช่น glucometer และ glucostrips
ทันตแพทย์ (dentists / dental hygienists)
ทันตแพทย์มีบทบาทในการดูแลผู้ประสบภัยในพื้นที่ เนื่องจากอาจเกิด การขาดแคลนน้ำในพื้นที่ประสบภัย ซึ่งจะนำมาซึ่งปัญหาอนามัยในช่องปาก เช่น ทำให้การสะสมหินปูนมากขึ้น เป็นเหตุให้เกิดโรคปริทนต์ หรือการเกิดฝีบริเวณรากฟัน ทำให้เกิดฟันผุ โยกหรือหลุดได้
สำหรับผู้ประสบภัยควรมีการเตรียมตัวเพื่อการอพยพผู้ประสบภัย ที่เป็นเบาหวานควรจัดเตรียม emergency kits ที่ประกอบด้วย อุปกรณ์ที่จะใช้อย่างน้อย 3 – 7 วันหลังประสบภัย อุปกรณ์ที่ควรจัดเตรียม เช่น อาหาร น้ำดื่ม เสื้อผ้าสำรอง วิทยุ ไฟฉายและถ่านไฟฉายสำรอง แว่นตาสำรอง (โดยเฉพาะผู้ที่ใช้ contact lens) หน้ากากอนามัย ถุงมือ เป็นต้น รายการอุปกรณ์เพื่อ เตรียมอพยพ อาจดูตัวอย่างได้ตามตาราง
ตัวอย่าง emergency supplies checklist
ผู้ป่วยเบาหวานควรมีการเตรียมยา อุปกรณ์การฉีดยาอินซูลิน (ในรายที่ฉีดอินซูลิน) และอุปกรณ์การเจาะน้ำตาลปลายนิ้วไว้ในที่เดียวกัน เพื่อการสะดวกในการหยิบใช้และอพยพ โดยควรทำการสำรองยาและอุปกรณ์ให้พอเพียงต่อการใช้อย่างน้อยประมาณ 1 สัปดาห์หากเกิดวิบัติภัย นอกจากนี้ ผู้ป่วยเบาหวานควรมีรายการยาที่ใช้ประจำหรือภาพถ่ายใบสั่งยาที่มีรายการยาล่าสุดของตัวเองติดตัวด้วย
- ควรได้รับการฉีดอินซูลินอย่างต่อเนื่องไม่งดฉีดยาอินซูลินเอง โดยเฉพาะ basal insulin
- หากมีการขาดแคลนเข็มฉีดยา (syringe) อาจใช้ซ้ำได้
- ในกรณีที่สำลีแอลกอฮอล์ขาดแคลนอาจเป็นข้อยกเว้น การทำความสะอาดบริเวณที่จะฉีดยาด้วยแอลกอฮอล์ก่อนฉีดยา หรืออาจใช้การทำความสะอาดด้วยวิธีอื่น เช่น ใช้ทิชชู่เปียกแทน
- การเก็บรักษาอินซูลินหากทำการเก็บตามปกติไม่ได้ อาจเก็บรักษาที่อุณหภูมิห้อง หลีกเลี่ยงการโดนความร้อนหรือความเย็นจัด (freezing) ซึ่งอินซูลินจะมีอายุอย่างน้อยประมาณ 4 สัปดาห์ที่อุณหภูมิห้อง
- หากผู้ป่วยจำชนิดของอินซูลินที่ตนเองใช้ไม่ได้ แนะนำให้ถ่ายรูปยา หรือแผ่นพับที่เกี่ยวกับยาไว้
- ยาอินซูลินชนิดออกฤทธิ์เร็วหรือสั้น เช่น ultra-rapid-acting จะมีประโยชน์อย่างมากในการแก้ไขระดับน้ำตาลที่สูงอย่างเฉียบพลัน เนื่องจากในช่วงภัยพิบัติ ผู้ประสบภัยอาจได้รับอาหารที่มีส่วนประกอบของคาร์โบไฮเดรตสูง ทำให้เกิดน้ำตาลสูงกว่าปกติได้
ภัยพิบัติสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งจากธรรมชาติและที่มนุษย์สร้างขึ้น การเตรียมตัวรับมืออย่างเป็นระบบและมีความพร้อมอยู่เสมอโดยเฉพาะอย่างยิ่ง พื้นที่ที่เกิดเหตุภัยพิบัติบ่อยครั้ง จะช่วยให้ผู้ประสบภัยผ่านพ้นวิกฤตการณ์ไปได้อย่างปลอดภัยและไม่มีภาวะแทรกซ้อน สำหรับผู้ที่อาศัยในพื้นที่ที่เกิดภัยพิบัติบ่อยครั้ง และที่มีโรคประจำตัว เช่น โรคเบาหวาน ควรต้องมีการศึกษาข้อมูล วิธีการเตรียมตัวเพิ่มเติมและจัดเตรียมอุปกรณ์เครื่องใช้ส่วนตัว รวมถึงยาและเวชภัณฑ์ให้พร้อมและพอเพียงอยู่เสมอ
- Jo Satoh, et al. Diabetes Care Providers’ Manual for Disaster Diabetes Care. J Diabetes Investig 2019; 10(4): 1118-1142
- Andrew J. M. Boulton, et al. Diabetes and natural and man-made disasters: prevention, preparation, response, and recovery. Diabetologia 2025. https://doi.org/10.1007/s00125-025-06406-6.
- Mintu Mani Baruah, K.V.S. Hari Kumar. Management of diabetes during natural emergencies. Journal of Social Health and Diabetes 2014; 2(2): 67-69.
