โรคงูสวัดในเด็ก (Herpes zoster in children)

คำถามที่ 1 อุบัติการณ์หรือความชุกของโรคงูสวัดในเด็กเป็นอย่างไร ปัจจัยเสี่ยงในการเกิดโรคมีอะไรบ้าง

ตอบ จากการทบทวนอย่างเป็นระบบ (systematic review) ซึ่งรวบรวมงานวิจัยจำนวน 16 การศึกษาระหว่างปี ค.ศ. 2010 – 2023 พบว่าอุบัติการณ์ของโรคงูสวัดในเด็กมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นตามอายุ โดยในทารกอายุน้อยกว่า 1 ปีพบอุบัติการณ์ 0.15 ต่อประชากร 1,000 คนต่อปี และเพิ่มขึ้นเป็น 1.88 ต่อประชากร 1,000 คนต่อปี ในกลุ่มวัยรุ่นอายุ 15 – 19 ปี

เมื่อเปรียบเทียบตามสถานะการบรรจุวัคซีนป้องกันโรคอีสุกอีใสในแผนสร้างเสริมภูมิคุ้มกันแห่งชาติ (National Immunization Program; NIP) พบว่า ประเทศที่บรรจุวัคซีนดังกล่าว ใน NIP มีอุบัติการณ์โรคงูสวัดในเด็กต่ำกว่า (0.38 – 1.2 ต่อประชากร 1,000 คนต่อปี) เมื่อเทียบกับประเทศที่ไม่ได้บรรจุวัคซีน (0.8 – 2.5 ต่อประชากร 1,000 คนต่อปี) เด็กที่มีการติดเชื้อ VZV ตั้งแต่ในครรภ์หรือป่วยเป็นโรคอีสุกอีใสในช่วงขวบปีแรก มีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคงูสวัดค่อนข้างสูง เนื่องจากระบบภูมิคุ้มกันยังไม่แข็งแรงพอที่จะควบคุมไวรัสได้ดี นอกจากนี้เด็กที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง เช่น ได้ยากดภูมิติดเชื้อเอชไอวี มักมีอาการของโรคที่รุนแรงหรือมีผื่นชนิดแพร่กระจายได้ (disseminated zoster)

คำถามที่ 2 อาการและอาการแสดงของโรคงูสวัดในเด็ก เหมือนหรือแตกต่างจากผู้ใหญ่หรือไม่ อย่างไร

ตอบ อาการนำก่อนเกิดผื่นในเด็กมักไม่ค่อยเด่นชัด แต่ในผู้ใหญ่มักมีอาการปวดแสบ รู้สึกเหมือนไฟลวก ชา หรือเจ็บจี๊ด ๆ บริเวณผิวหนัง 1 – 3 วันก่อนเกิดผื่น ลักษณะของผื่นจะคล้ายกันในทั้งเด็กและผู้ใหญ่ เป็นตุ่มน้ำใสบนฐานผิวหนังที่แดงและอยู่กันเป็นกลุ่ม ซึ่งกระจายตัวแบบด้านเดียว (unilateral) ครอบคลุม 1 – 3 dermatome ที่อยู่ติดกัน มักพบบริเวณทรวงอกและเอว ร่วมกับอาการปวดหรือคันเฉพาะที่ ผื่นมักคงอยู่นาน 7 – 10 วัน และหายภายใน 2 – 4 สัปดาห์

โรคงูสวัดอาจทำให้เกิดความผิดปกติของเส้นประสาทสมอง (cranial neuropathy) โดยเฉพาะเส้นประสาทสมองคู่ที่ 5, 7 และ 8 ซึ่งพบไม่บ่อยในเด็ก ส่วนภาวะปวดเส้นประสาทหลังหายจากโรคงูสวัด (postherpetic neuralgia; PHN) ซึ่งเป็นอาการปวดที่คงอยู่ต่อเนื่องหลังผื่นหายแล้ว อาจยาวนานตั้งแต่หลายสัปดาห์ถึงหลายเดือนพบน้อยในเด็กแต่จะพบบ่อยในผู้ใหญ่และผู้สูงวัย อัตราการเกิดงูสวัดซ้ำในเด็กพบได้น้อยมาก หากพบว่าเป็นซ้ำแพทย์ควรพิจารณาส่งตรวจประเมินภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง หรือพิจารณาการวินิจฉัยแยกโรคอื่น ๆ ร่วมด้วย ซึ่งแตกต่างจากผู้ใหญ่ที่พบได้บ่อยกว่าโดยเฉพาะผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ ผู้สูงอายุหรือมีโรคเรื้อรัง

คำถามที่ 3 แนวทางการดูแลรักษาเป็นอย่างไร

ตอบ อาการของโรคงูสวัดในเด็กที่แข็งแรงดีมักไม่ค่อยรุนแรง มีอาการปวดเส้นประสาทภายหลังหายจากโรคงูสวัดน้อย ดังนั้นการรักษาโรคด้วยยาต้านไวรัสอาจไม่มีความจำเป็นหากอาการไม่ซับซ้อน ผู้เชี่ยวชาญบางท่านอาจแนะนำให้ acyclovir ชนิดรับประทาน (20 มก./กก./ครั้งไม่เกิน 800 มก./ครั้ง รับประทานวันละ 5 ครั้ง เป็นเวลา 5-7 วัน) เพื่อช่วยให้ระยะของโรคสั้นลง การเริ่มยาต้านไวรัสควรทำโดยเร็วที่สุด เพราะหากเริ่มช้ากว่า 72 ชั่วโมงหลังผื่นขึ้น ประสิทธิผลของยาจะลดลงอย่างมาก

ส่วนเด็กที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องที่เป็นโรคงูสวัดอาจมีอาการรุนแรง เสี่ยงต่อการเป็นโรคงูสวัดชนิดแพร่กระจาย อาจเป็นอันตรายถึงชีวิต ควรได้รับการรักษาด้วย acyclovir ทางหลอดเลือดดำ (500 มก./ม2 หรือ 10 มก./กก. ทุก 8 ชั่วโมง) ส่วนการใช้ acyclovir, famciclovir และ valacyclovir แบบรับประทานสามารถใช้ได้ในผู้ป่วยภูมิคุ้มกันบกพร่องที่มีโรคงูสวัดแบบไม่ซับซ้อนและมีความเสี่ยงต่อการแพร่กระจายไปยังอวัยวะภายในต่ำ อาการปวดเส้นประสาทที่พบร่วมกับโรคงูสวัดควรรักษาด้วยยาแก้ปวดที่เหมาะสมไม่แนะนำให้ใช้ยาสเตียรอยด์ในการรักษาโรคงูสวัดในเด็ก

คำถามที่ 4 การป้องกันโรคงูสวัดปัจจุบันมีอะไรบ้าง

ตอบ สำหรับผู้ป่วยเด็ก ยังไม่มีวัคซีนป้องกันงูสวัดโดยตรง ดังนั้น การได้รับวัคซีนป้องกันโรคอีสุกอีใสจึงเป็นวิธีที่ดีที่สุด เพราะโรคงูสวัดเกิดจากไวรัส VZV ตัวเดียวกับโรคอีสุกอีใส ซึ่งจะหลบซ่อนในเส้นประสาทและกลับมาเป็นโรคงูสวัดในอนาคต เด็กที่ได้รับวัคซีนป้องกันอีสุกอีใสจะมีโอกาสเป็นโรคงูสวัดน้อยกว่าเด็กที่เคยเป็นโรคอีสุกอีใสจากธรรมชาติ

วัคซีนป้องกันโรคงูสวัดมีใช้เฉพาะผู้ใหญ่เท่านั้น วัคซีนมี 2 ชนิด ได้แก่ วัคซีนชนิดเชื้อมีชีวิตอ่อนฤทธิ์สายพันธุ์ OKA (zoster vaccine live; ZVL) มีปริมาณเชื้อไวรัสมากกว่าวัคซีนอีสุกอีใสอย่างน้อย 14 เท่า และวัคซีนเชื้อตายชนิดตัดต่อพันธุกรรม (recombinant zoster vaccine; RZV)

• อาจพิจารณาให้ ZVL 1 โด๊ส ฉีดเข้าชั้นใต้ผิวหนัง ในผู้ที่อายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป
• อาจพิจารณาให้ RZV 2 โด๊ส ฉีดเข้ากล้ามเนื้อ ห่าง 2 – 6 เดือนในผู้ที่อายุตั้งแต่ 50 ปีขึ้นไป
• แนะนำ RZV ขนาด 0.5 มล. 2 โด๊ส ฉีดเข้ากล้ามเนื้อ ห่าง 1 – 2 เดือน ในผู้ที่อายุตั้งแต่ 18 ปีขึ้นไปที่มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่องและมีความเสี่ยงต่อการเป็นงูสวัด

1. Simpson C, Dilley A, Viscidi E. Herpes zoster in children: a literature review. Open Forum Infect Dis. 2023;10(Suppl 2).
2. Shah SS, Marin M, LaRussa PS, Gershon AA. Varicella-zoster virus. In: Kliegman RM, St. Geme JW, Blum NJ, Shah SS, Tasker RC, Wilson
3. KM, editors. Nelson Textbook of Pediatrics. 21st ed. Philadelphia: Elsevier; 2020. p.1999-2005.e1.
4. สมาคมโรคติดเชื้อแห่งประเทศไทย. วัคซีนงูสวัด (Zoster vaccine; ZVL และ RZV). ใน: คำแนะนำการให้วัคซีนป้องกันโรคสำหรับผู้ใหญ่และผู้สูงอายุ Recommended Adult and Elderly Immunization Schedule. พ.ศ. 2566. หน้า 24-5.
5. American Academy of Pediatrics. Varicella-zoster virus infections. In: Kimberlin DW, Barnett ED, Lynfield R, Sawyer MH, editors. Red Book:2024-2027 Report of the Committee on Infectious Diseases. 33rd ed. Itasca, IL: American Academy of Pediatrics; 2024. p.938-51.