Infection update: โรคสมองอักเสบจากเชื้อไวรัส (Viral Encephalitis)

พ.ท. นพ. วรวงศ์ ชื่นสุวรรณ
แผนกโรคติดเชื้อ กองอายุรกรรม
โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า

ภาวะสมองอักเสบ (encephalitis) ถือเป็นภาวะฉุกเฉินทางการแพทย์ (medical emergency) โดยควรสงสัยภาวะนี้ในผู้ป่วยที่มีอาการแสดงแบบเฉียบพลัน หรือกึ่งเฉียบพลันในผู้ป่วยที่มีอาการไข้ร่วมกับการเปลี่ยนแปลงของระดับความรู้สึกตัว (altered mental status) หรือมีอาการผิดปกติทางระบบประสาทเฉพาะที่ (focal neurological abnormalities) และอาการชัก (seizures)

การวินิจฉัยแยกโรคสำคัญคือ ภาวะสมองทำงานผิดปกติ (encephalopathy) ที่มีสาเหตุทุติยภูมิมาจาก ความผิดปกติทางเมแทบอลิซึม หรือสารพิษ (toxic) ซึ่งมักมีอาการทางแสดงทางระบบประสาทไปทั่วร่างกายแบบไม่เฉพาะที่ (systemic/generalized symptoms) เช่น อาการกระตุกของกล้ามเนื้อ (myoclonus) หรืออาการมือสั่นกระตุก (asterixis) และมักตรวจไม่พบอาการผิดปกติเฉพาะที่ (focal findings) เหมือนที่พบในภาวะสมองอักเสบ⁽¹⁾

ระบาดวิทยา (Epidemiology)

ทั่วโลกพบอุบัติการณ์ของภาวะสมองอักเสบอยู่ที่ประมาณ 1.5 ถึง 14 รายต่อประชากร 100,000 คนต่อปี โดยในประเทศสหรัฐอเมริกามีรายงานการเกิดโรคประมาณ 20,000 รายต่อปี⁽²⁾

ในช่วงปี พ.ศ. 2556 ถึง 2561 ศูนย์วิทยาศาสตร์สุขภาพโรคอุบัติใหม่ คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย (TRC-EID-HS) ได้ดำเนินการเฝ้าระวังโรคสมองอักเสบ โดยตรวจสิ่งส่งตรวจ น้ำไขสันหลัง (CSF) จำนวน 1,700 ตัวอย่าง ด้วยวิธี Multiplex PCR ผลการตรวจสามารถวินิจฉัยแยกเชื้อก่อโรคได้ทั้งหมด 318 ราย (18.7%) โดยเชื้อที่พบมากที่สุดตามลำดับ ได้แก่: EBV 86 ราย (27%), Enteroviruses (EV) 55 ราย (17.3%), VZV 36 ราย (11.3%), CMV 31 ราย (9.7%), HSV-1 25 ราย (7.8%) และ HHV-6 20 ราย (6.3%) ตามลำดับ⁽³⁾

สมุฏฐานวิทยา (Etiology)

ในการดูแลผู้ป่วยสมองอักเสบพบว่าสามารถระบุเชื้อก่อโรคหรือสาเหตุที่แน่ชัดได้เพียงประมาณร้อยละ 50 ของเคสทั้งหมดเท่านั้น โดยสาเหตุหลักที่ตรวจพบมักเป็นเชื้อไวรัส ซึ่งมีรายละเอียดที่สำคัญ ดังนี้ ดังตารางที่ 1 และวินิจฉัยแยกโรคระหว่างเยื่อหุ้มสมองอักเสบและสมองอักเสบใน ตารางที่ 2 อาการแสดงทางคลินิกที่ช่วยวินิจฉัยเชื้อก่อโรคบางชนิดใน ตารางที่ 3

ตารางที่ 1 อุบัติการณ์และอาการแสดงจำเพาะของโรคสมองอักเสบจากเชื้อไวรัสที่พบได้บ่อยในประเทศไทย ^{(1, 3, 4)}

ตารางที่ 2 วินิจฉัยแยกโรคระหว่างเยื่อหุ้มสมองอักเสบและสมองอักเสบ

ตารางที่ 3 อาการแสดงทางคลินิกที่ช่วยวินิจฉัยเชื้อก่อโรคบางชนิด ⁽⁵⁾

การตรวจทางห้องปฏิบัติการพื้นฐาน (initial investigations)

โดยทั่วไปจะแนะนำให้ส่งตรวจ 1. neuroimaging lumbar Puncture (CSF analysis), 3. electroencephalogram (EEG) และ 4. blood Tests ดัง ตารางที่ 4 – 5 

ตารางที่ 4 การส่งตรวจพื้นฐานและการแปลผล (basic CSF profile) ⁽⁶⁾

ตารางที่ 5 การตรวจทางรังสีวิทยาและระบบประสาท ⁽⁴⁾

ตารางที่ 6 การตรวจวินิจฉัยเฉพาะเจาะจง (microbiology and molecular studies)

การรักษาแบบประคับประคองตามอาการ (empirical therapy)

โดยส่วนใหญ่แล้ว การติดเชื้อไวรัสในระบบประสาทส่วนกลาง (CNS) มักไม่มีการรักษาที่จำเพาะเจาะจง อย่างไรก็ตาม มีข้อยกเว้นที่สำคัญดังนี้

การรักษาโรคสมองอักเสบจากเชื้อเริม (HSV-1): ควรเริ่มให้ยา Acyclovir (10 มก./กก. ทางหลอดเลือดดำทุก 8 ชั่วโมง) โดยเร็วที่สุดในผู้ป่วยที่มีภาวะสมองอักเสบโดยไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด การรักษาตั้งแต่ระยะแรกมีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากช่วยลดอัตราการเสียชีวิตและความพิการได้อย่างมีนัยสำคัญ นอกจากนี้ควรให้ acyclovir ในกรณีที่สงสัยโรคสมองอักเสบจากเชื้อไวรัสสุกใส (VZV) ด้วย

1. Solomon T, Michael BD, Smith PE, et al. Management of suspected viral encephalitis in adults–Association of British Neurologists and British Infection Association National Guidelines. J Infect. 2012 Apr;64(4):347-73
2. Wang H, Zhao S, Wang S, et al. Global magnitude of encephalitis burden and its evolving pattern over the past 30 years. J Infect. 2022 Jun;84(6):777-87.
3. Hemachudha P, Petcharat S, Hinjoy S, Saraya AW, Hemachudha T. Encephalitis in Thailand: A neglected disease increasingly caused by enterovirus. Trop Med Infect Dis. 2021 Jun 30;6(3):117.
4. BMJ Best Practice. Encephalitis. In: BMJ Best Practice [Internet]. BMJ Publishing Group; 2025 [updated 2024 Sep 12; cited 2026 Jan 04]. Available from: https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/364
5. Tyler KL. Viral encephalitis in adults. In: UpToDate [Internet]. Waltham (MA): UpToDate; 2026 [updated 2024 Oct 15; cited 2026 Jan 04]. Available from: https://www.uptodate.com/contents/viral-encephalitis-in-adults
6. Miller JM, Binnicker MJ, Campbell S, et al. Guide to utilization of the microbiology laboratory for diagnosis of infectious diseases: 2024 update by the Infectious Diseases Society of America (IDSA) and the American Society for Microbiology (ASM). Clin Infect Dis. 2024 Mar 5:ciae104.