Cardiac prevention: การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ด้วย “9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย”( 4 อ.  ส.อ.น.  ค.น.)

ผศ. นพ. สมเกียรติ แสงวัฒนาโรจน์
ประธานชมรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจ
สมาคมแพทย์โรคหัวใจแห่งประเทศไทยฯ

การศึกษาผู้ป่วยกลุ่มอาการหลอดเลือดหัวใจเฉียบพลัน Acute coronary syndrome (ACS) (Thai Registry in Acute Coronary Syndrome (TRACS) 2007 คน ในช่วงปี พ.ศ. 2551 – 2552 พบว่า อัตราการตายทุกสาเหตุในโรงพยาบาล 5.3% ใน ST-segment elevation myocardial infarction (STEMI), 5.21% ใน Non-ST-segment elevation myocardial infarction (NSTEMI) และ 1.7% ใน unstable angina (UA) แต่อัตราการตายทุกสาเหตุฯ ที่ 12 เดือน หลังออกจากโรงพยาบาลเพิ่มขึ้นเป็น 14.1%, 25.0% และ 13.8% ตามลำดับ แสดงให้เห็นว่า คนไทยที่ป่วยเป็น ACS 1 ปี หลังออกจากโรงพยาบาลจะตายเพิ่มขึ้น จากอัตราการตายในโรงพยาบาล 8.8% – 19.79%¹ เหตุปัจจัยสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการมีอัตราตายสูงขึ้นของผู้ป่วย ACS หลังออกจากโรงพยาบาล คือ การไม่ได้มาเข้าโปรแกรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจ (Cardiac prevention and rehabilitation (or CPreR) unattendance) ตามมาตรฐานสากล เพราะอัตราการเข้าร่วมโปรแกรมฟื้นฟูหัวใจของคนไทยที่ออกจากโรงพยาบาลด้วยโรคหัวใจและหลอดเลือดประมาณ 18.3% เท่านั้น²

แม้ว่าโปรแกรมการป้องกันและฟื้นฟูหัวใจของผู้ป่วยโรคหัวใจและหลอดเลือดที่ออกจากโรงพยาบาลจะได้ประโยชน์ในการลดการตายทุกสาเหตุ ร่วมกับการฟื้นฟูสมรรถภาพหัวใจ และเป็นแนวปฏิบัติที่สมาคมวิชาชีพทั่วโลก รวมทั้งประเทศไทยแนะนำให้ผู้ป่วยโรคหัวใจและหลอดเลือดดังกล่าว ควรได้รับหลังออกจากโรงพยาบาล แต่หลายสิบปีที่ผ่านมา อัตราการเข้าร่วมโปรแกรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจฯดังกล่าว ก็ยังอยู่ในระดับต่ำมาก (ไม่ถึงร้อยละ 20) เนื่องจากอุปสรรคปัญหาในการเข้าร่วมเข้าถึงบริการโปรแกรมฯ ของคนไทย³ การแก้ไขปัญหาอุปสรรคดังกล่าวฯ จึงต้องมีการศึกษา ค้นหา และเลือกใช้วิธีการใหม่ ๆ ในการสร้างเสริมสุขภาพ ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมที่ง่าย ถูก สะดวก และเป็นกันเอง

9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 9^TM)

Thai Easy 9 เป็นการรวม ปัจจัย 7 ประการ (Thai Easy 7) ที่สัมพันธ์กับการตายทุกสาเหตุ และการตายจากโรคหัวใจและหลอดเลือดของคนไทย ตามการศึกษา NHES ครั้งที่ 4 และ 5⁴  รวมกับปัจจัยการดื่มแอลกอฮอล์ ที่สัมพันธ์กับการตายทุกสาเหตุและตายจากมะเร็ง จากการศึกษาพนักงานการไฟฟ้าฝ่ายผลิตฯ⁵ และปัจจัยการนอนหลับ sleep health จาก AHA Life’s Essential 8⁶

ปัจจัยทั้ง 9 ประการแบ่งเป็นคะแนน 0, 1 หรือ 2 ตามลำดับ  ได้แก่

1. อ.อาหาร (จำนวนผักและผลไม้ที่กินต่อวัน หน่วยเป็นส่วนหรือฝ่ามือ) แบ่งเป็น <3.3 – 5 หรือ >5
2. อ.ออกกำลังกาย-อิริยาบถ (จำนวนนาทีต่อสัปดาห์ที่มีกิจกรรมทางกายปานกลางหรือหนัก แบ่งเป็น 0 – 1, 1 – 149 หรือ >150 นาทีต่อสัปดาห์ หรือจำนวนก้าวเดินต่อวัน แบ่งเป็น 0 – 4,000, 4,000 – 10,000 หรือ >10,000)
3. อ.เอว (อัตราส่วน เส้นรอบเอว (ซม.) ต่อ ส่วนสูง (ซม.) Waist-to-Height Ratio) แบ่งเป็น >0.6, 0.5 – 0.6 หรือ <0.5 (รอบเอวไม่เกินส่วนสูงหารสอง)
4. อ.เอชดีแอล คอเลสเตอรอลในเลือด (หน่วยเป็น มก./ดล.) แบ่งเป็น <40, 40 – 60 หรือ 60 – 100
5. ส.สูบบุหรี่ (ไม่สูบบุหรี่ทุกชนิดและไม่ดมควันบุหรี่) แบ่งเป็น สูบเป็นประจำ หยุดสูบ <1 ปี หรือ ไม่สูบฯ (0)
6. อ.แอลกอฮอล์ (อาหารและเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์ทุกชนิด) แบ่งเป็น ดื่มเป็นประจำ ดื่มไม่สม่ำเสมอ หรือไม่ดื่ม (0)
7. น.นอนหลับ….<4 + >10, 4 – <7 + 9 – 10 รบกวนแก้เป็น <4 หรือ >10, 4 – <7 หรือ 9 – 10 ด้วยครับ
8. ค.ความดันโลหิต (หน่วยเป็นมม.ปรอท) แบ่งเป็น >140/90, 120 – 139/80 – 89 หรือ <120/80 และไม่ได้เป็นโรคความดันฯ สูง ไม่ได้กินยาลดความดันฯ
9. น.น้ำตาลในเลือดฯ (Fasting plasma glucose หน่วยเป็น มก./ดล.) แบ่งเป็น >126, 100 – <126 หรือ 70 – 100 และไม่ได้เป็นโรคเบาหวาน ไม่ได้กินยาลดน้ำตาลในเลือด

9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 9) ดังกล่าว เขียนเป็นตัวย่อได้ว่า “4 อ.  ส.อ.น.  ค.น.” และจำตัวเลขเป้าหมาย (คะแนน 2 คะแนน) ทั้ง 9 ปัจจัย (ตัวเลข เอียง ขีดเส้นใต้ และสีเข้ม) ดังนี้ “>5, >10,000, <0.5, 60 – 100, 0, 0, 7 – 9, 120/80 และ 70 – 100” (know your number, know your risk)

ปัจจัยทั้ง 9 แต่ละปัจจัย แบ่งให้คะแนน เป็น 0 1 หรือ 2 คะแนน ซึ่งสัมพันธ์กับการลดลงของการตายทุกสาเหตุและตายจากโรคหัวใจและหลอดเลือดของคนไทย ตามลำดับ เมื่อคะแนนสูงขึ้น (รายละเอียดแต่ละปัจจัยสัมพันธ์กับการตายฯ ดังกล่าว ดูได้จาก ภาพที่ 6 ในภาคผนวก ยกเว้น ปัจจัยการนอนหลับยังไม่มีข้อมูลในคนไทย) คะแนนรวม 9 ปัจจัย เป็น 0 – 18 คะแนน เปลี่ยนจากคะแนนดิบ 0 – 18 เป็น 0 – 100% แล้ว แบ่งตาม AHA Life’s Essential 8 เป็น 1. สุขภาพหัวใจและหลอดเลือดสูง (high Overall CardioVascular Health(CVH) 80 -100 % 2. สุขภาพหัวใจและหลอดเลือดปานกลาง (Moderate CVH) 50 – 80% และ 3. สุขภาพหัวใจและหลอดเลือดต่ำ (Low  CVH) 0 – 50% หรือคะแนนรวม สุขภาพหัวใจและหลอดเลือด ทั้ง 9 ปัจจัย (0 – 18) แบ่งเป็น 1. สุขภาพหัวใจและหลอดเลือดสูง 15 – 18 คะแนน 2. สุขภาพหัวใจและหลอดเลือดปานกลาง 10 – 14 คะแนน 3. สุขภาพหัวใจและหลอดเลือดต่ำ 0 – 9 สัมพันธ์กับการตายทุกสาเหตุ และตายจากโรคหัวใจและหลอดเลือดเพิ่มขึ้นตามลำดับ

ผู้ที่มีคะแนนรวม สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือดต่ำ ก็สามารถจะเลือก ตั้งเป้าหมาย เพื่อเพิ่มคะแนนสุขภาพได้ทั้ง 9 ปัจจัย แต่ปัจจัยรอบเอวต่อส่วนสูง และเอชดีแอลฯในเลือด เป็น 2 ปัจจัยที่ปรับลดลง หรือเพิ่มขึ้นได้ยาก ใช้เวลานานแรมปี ก็อาจตั้งเป้าหมายในระยะสั้นว่า ไม่ให้เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม เช่น เอชดีแอลในเลือด 38 มก./ดล. ตั้งเป้าหมายว่า ภายใน 6 เดือน เอชดีแอลฯ จะเพิ่มเป็น 39 มก./ดล. หรือไม่ให้ลดลงต่ำกว่า 38 ก็ได้ เป็นต้น

คำแนะนำ การใช้ 7 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 7) และ 9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 9) ของชมรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจ สมาคมแพทย์โรคหัวใจแห่งประเทศไทยฯ ปี พ.ศ. 2569

1. Srimahachota S, Boonyaratavej S, Kanjanavanit R, Sritara P, Krittayaphong R, Kunjara-Na-ayudhya R, Tatsanavivat P; TR ACS Group. Thai Registry in Acute Coronary Syndrome (TRACS)–an extension of Thai Acute Coronary Syndrome registry (TACS) group: lower in-hospital but still high mortality at one-year. J Med Assoc Thai. 2012 Apr;95(4):508-18.
2. Raungratanaamporn S, Yunibhand J, Jitpanya C, Pudtong N, Aungsuroch Y, Thutsaringkarnsakul S. Factors predicting physical activity after hospitalization among new coronary artery disease patients. J Health Res. 2015;29:127-33.
3. Kotcharoen, Rakchanoke, et al. “Facilitators and Barriers to Cardiac Rehabilitation Uptake Among Patients With Coronary Artery Disease in Thailand: A Qualitative Study.” ASEAN J Rehabil Med. 2024; 34: 85-94.
4. Aekplakorn W, Neelapaichit N, Chariyalertsak S, Kessomboon P, Assanangkornchai S, Taneepanichskul S, Sangwatanaroj S, Laohavinij W, Nonthaluck J. Ideal cardiovascular health and all-cause or cardiovascular mortality in a longitudinal study of the Thai National Health Examination Survey IV and V. Sci Rep. 2023 Feb 16;13(1):2781. 
5. Jankhotkaew J, Bundhamcharoen K, Suphanchaimat R, Waleewong O, Chaiyasong S, Markchang K, Wongworachate C, Vathesatogkit P, Sritara P. Associations between alcohol consumption trajectory and deaths due to cancer, cardiovascular diseases and all-cause mortality: a 30-year follow-up cohort study in Thailand. BMJ Open. 2020 Dec 24;10(12):e038198.
6. Lloyd-Jones DM, Allen NB, Anderson CAM, Black T, Brewer LC, Foraker RE, Grandner MA, Lavretsky H, Perak AM, Sharma G, Rosamond W; American Heart Association. Life’s Essential 8: Updating and Enhancing the American Heart Association’s Construct of Cardiovascular Health: A Presidential Advisory From the American Heart Association. Circulation. 2022 Aug 2;146(5):e18-e43.
7. Sebastian SA, Shah Y, Paul H, Arsene C. Life’s Essential 8 and the risk of cardiovascular disease: a systematic review and meta-analysis. Eur J Prev Cardiol. 2025 Apr 2;32(5):358-373.