Cardiac prevention: การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ด้วย “9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย”( 4 อ.  ส.อ.น.  ค.น.)

ผศ. นพ. สมเกียรติ แสงวัฒนาโรจน์
ประธานชมรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจ
สมาคมแพทย์โรคหัวใจแห่งประเทศไทยฯ

…

การศึกษาผู้ป่วยกลุ่มอาการหลอดเลือดหัวใจเฉียบพลัน Acute coronary syndrome (ACS) (Thai Registry in Acute Coronary Syndrome (TRACS) 2007 คน ในช่วงปี พ.ศ. 2551 – 2552 พบว่า อัตราการตายทุกสาเหตุในโรงพยาบาล 5.3% ใน ST-segment elevation myocardial infarction(STEMI), 5.21% ใน Non-ST-segment elevation myocardial infarction(NSTEMI) และ 1.7% ใน unstable angina(UA) แต่ อัตราการตายทุกสาเหตุฯ ที่ 12 เดือน หลังออกจากโรงพยาบาล เพิ่มขึ้นเป็น 14.1%, 25.0% และ 13.8% ตามลำดับ แสดงให้เห็นว่า คนไทยที่ป่วยเป็น ACS 1 ปีหลังออกจากโรงพยาบาลจะตายเพิ่มขึ้น จากอัตราตายในโรงพยาบาล 8.8% – 19.79%¹   เหตุปัจจัยสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการมีอัตราตายสูงขึ้นของผู้ป่วย ACS หลังออกจากโรงพยาบาล คือ การไม่ได้มาเข้าโปรแกรม ป้องกันและฟื้นฟูหัวใจ (Cardiac prevention and rehabilitation (or CPreR) unattendance) ตามมาตรฐานสากล  เพราะอัตราการเข้าร่วมโปรแกรมฟื้นฟูหัวใจของคนไทยที่ออกจากโรงพยาบาลด้วยโรคหัวใจ-หลอดเลือด ประมาณ 18.3 % เท่านั้น²

แม้ว่าโปรแกรมการป้องกันและฟื้นฟูหัวใจของผู้ป่วยโรคหัวใจ-หลอดเลือดที่ออกจากโรงพยาบาลจะได้ประโยชน์ในการลดการตายทุกสาเหตุ ร่วมกับการฟื้นฟูสมรรถภาพหัวใจ และเป็นแนวปฏิบัติที่สมาคมวิชาชีพทั่วโลกรวมทั้งประเทศไทย แนะนำให้ผู้ป่วยโรคหัวใจ-หลอดเลือดดังกล่าว ควรได้รับหลังออกจากโรงพยาบาล แต่หลายสิบปีที่ผ่านมาอัตราการเข้าร่วมโปรแกรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจฯดังกล่าว ก็ยังอยู่ในระดับต่ำมาก (ไม่ถึงร้อยละ 20) เนื่องจากอุปสรรคปัญหาในการเข้าร่วม เข้าถึงบริการโปรแกรมฯ ของคนไทย³ การแก้ไขปัญหาอุปสรรคดังกล่าวฯ จึงต้องมีการศึกษา ค้นหา และเลือกใช้วิธีการใหม่ ๆ ในการสร้างเสริมสุขภาพ ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ที่ง่าย ถูก สะดวก และเป็นกันเอง

9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 9^TM)  

Thai Easy 9 เป็นการรวม ปัจจัย 7 ประการ (Thai Easy 7) ที่สัมพันธ์กับ การตายทุกสาเหตุ และการตายจากโรคหัวใจ-หลอดเลือดของคนไทย ตามการศึกษา NHES ครั้งที่ 4 และ 5⁴  รวมกับปัจจัยการดื่มแอลกอฮอล์ ที่สัมพันธ์กับการตายทุกสาเหตุและตายจากมะเร็ง จากการศึกษาพนักงานการไฟฟ้าฝ่ายผลิตฯ⁵ และปัจจัยการนอนหลับ sleep health จาก AHA Life’s Essential 8⁷ และการศึกษา Thai Cohort Study(TCS) ในประชากรมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช แสดงให้เห็นว่า คนไทยที่นอนหลับเฉลี่ยคืนละมากกว่า 9 ชม. สัมพันธ์กับเพิ่ม การตายทุกสาเหตุ เมื่อเทียบกับ นอนฯ 7 – 8 ชม.⁸

ปัจจัยทั้ง 9 ประการแบ่งเป็น คะแนน 0, 1 หรือ 2 ตามลำดับ ได้แก่

1. อ.อาหาร (จำนวนผักและผลไม้ที่กินต่อวัน หน่วยเป็น ส่วนหรือฝ่ามือ) แบ่งเป็น <3. 3 – 5 หรือ >5
2. อ.ออกกำลังกาย-อิริยาบถ (จำนวนนาทีต่อสัปดาห์ที่มีกิจกรรมทางกายปานกลางหรือหนัก แบ่งเป็น 0-1, 1-149 หรือ >150 นาทีต่อสัปดาห์ หรือ จำนวนก้าวเดินต่อวัน แบ่งเป็น 0 – 4,000, 4,000 – 10,000 หรือ >10,000)
3. อ.เอว (อัตราส่วน เส้นรอบเอว (ซม.) ต่อ ส่วนสูง (ซม.) Waist-to-Height Ratio) แบ่งเป็น >0.6, 0.5 – 0.6 หรือ <0.5 (รอบเอวไม่เกินส่วนสูงหารสอง)
4. อ.เอชดีแอล คอเลสเตอรอลในเลือด (หน่วยเป็น มก/ดล) แบ่งเป็น <40, 40 – 60 หรือ 60 – 100
5. ส.สูบบุหรี่ (ไม่สูบบุหรี่ทุกชนิดและไม่ดมควันบุหรี่) แบ่งเป็นสูบเป็นประจำ, หยุดสูบ <1 ปี หรือ ไม่สูบฯ (0)
6. อ.แอลกอฮอล์ (อาหารและเครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์ทุกชนิด) แบ่งเป็น ดื่มเป็นประจำ, ดื่มไม่สม่ำเสมอ หรือ ไม่ดื่ม (0)
7. น.นอนหลับ (จำนวนชั่วโมงการนอนหลับเฉลี่ยใน 1 สัปดาห์) แบ่งเป็น >9, <6 – <7 หรือ 7 – <9
8. ค.ความดันโลหิต (หน่วยเป็นมม.ปรอท) แบ่งเป็น >140/90, 120 – 139/80 – 89 หรือ <120/80 และไม่ได้เป็นโรคความดันฯสูง ไม่ได้กินยาลดความดันฯ
9. น. น้ำตาลในเลือดฯ (Fasting plasma glucose หน่วยเป็น มก/ดล.) แบ่งเป็น >126, 100 – <126 หรือ 70 – 100 และไม่ได้เป็นโรคเบาหวาน ไม่ได้กินยาลดน้ำตาลในเลือด

9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 9) ดังกล่าว เขียนเป็นตัวย่อได้ว่า “๔ อ.  ส.อ.น.  ค.น.” และจำตัวเลขเป้าหมาย (คะแนน 2 คะแนน) ทั้ง ๙ ปัจจัย (ตัวเลข เอียง ขีดเส้นใต้ และ สีเข้ม) ดังนี้ “>5, >10,000, <0.5, 60 – 100, 0, 0, 7 – 9, 120/80 และ 70 – 100”  (know your number, know your risk)

ปัจจัยทั้ง 9 แต่ละปัจจัย แบ่งให้คะแนน เป็น 0 1 หรือ 2 คะแนน ซึ่งสัมพันธ์กับการลดลงของการตายทุกสาเหตุและตายจากโรคหัวใจ-หลอดเลือดของคนไทยตามลำดับ เมื่อคะแนนสูงขึ้น คะแนนรวม 9 ปัจจัย เป็น 0 – 18 คะแนน เปลี่ยนจาก คะแนนดิบ 0 – 18 เป็น 0 – 100% แล้ว แบ่งตาม AHA Life’s Essential 8 เป็น 1. สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือดสูง (high Overall CardioVascular Health (CVH) 80 – 100% 2. สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือด ปานกลาง (Moderate CVH) 50 – 80% และ 3. สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือด ต่ำ (Low  CVH) 0 – 50% หรือคะแนนรวม สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือด ทั้ง 9 ปัจจัย (0 – 18) แบ่งเป็น 1. สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือดสูง 15 – 18 คะแนน 2. สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือดปานกลาง 10 – 14 คะแนน 3. สุขภาพหัวใจ-หลอดเลือด ต่ำ 0 – 9 สัมพันธ์กับการตายทุกสาเหตุ และตายจากโรคหัวใจ-หลอดเลือด เพิ่มขึ้นตามลำดับ

ผู้ที่มีคะแนนรวมสุขภาพหัวใจ-หลอดเลือดต่ำ ก็สามารถจะเลือกตั้งเป้าหมาย เพื่อเพิ่มคะแนนสุขภาพได้ทั้ง 9 ปัจจัย แต่ปัจจัยรอบเอว ต่อส่วนสูง และเอชดีแอลฯ ในเลือด เป็น 2 ปัจจัยที่ปรับลดลง หรือเพิ่มขึ้นได้ยาก ใช้เวลานานแรมปี ก็อาจตั้งเป้าหมายในระยะสั้นว่า ไม่ให้เปลี่ยนแปลงไปจากเดิม เช่น เอชดีแอลในเลือด 38 มก./ดล. ตั้งเป้าหมายว่า ภายใน 6 เดือน เอชดีแอลฯ จะเพิ่มเป็น 39 มก./ดล. หรือไม่ให้ลดลงต่ำกว่า 38 ก็ได้ เป็นต้น

คำแนะนำการใช้ 7 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 7) และ 9 ปัจจัยง่าย ๆ สุขภาพคนไทย (Thai Easy 9) ของชมรมป้องกันและฟื้นฟูหัวใจ สมาคมแพทย์โรคหัวใจแห่งประเทศไทยฯ ปี พ.ศ. 2569

1. Srimahachota S, Boonyaratavej S, Kanjanavanit R, Sritara P, Krittayaphong R, Kunjara-Na-ayudhya R, Tatsanavivat P; TR ACS Group. Thai Registry in Acute Coronary Syndrome (TRACS)–an extension of Thai Acute Coronary Syndrome registry (TACS) group: lower in-hospital but still high mortality at one-year. J Med Assoc Thai. 2012 Apr;95(4):508-18.
2. Raungratanaamporn S, Yunibhand J, Jitpanya C, Pudtong N, Aungsuroch Y, Thutsaringkarnsakul S. Factors predicting physical activity after hospitalization among new coronary artery disease patients. J Health Res. 2015;29:127-33.
3. Kotcharoen, Rakchanoke, et al. “Facilitators and Barriers to Cardiac Rehabilitation Uptake Among Patients With Coronary Artery Disease in Thailand: A Qualitative Study.” ASEAN J Rehabil Med. 2024; 34: 85-94.
4. Aekplakorn W, Neelapaichit N, Chariyalertsak S, Kessomboon P, Assanangkornchai S, Taneepanichskul S, Sangwatanaroj S, Laohavinij W, Nonthaluck J. Ideal cardiovascular health and all-cause or cardiovascular mortality in a longitudinal study of the Thai National Health Examination Survey IV and V. Sci Rep. 2023 Feb 16;13(1):2781. 
5. Jankhotkaew J, Bundhamcharoen K, Suphanchaimat R, Waleewong O, Chaiyasong S, Markchang K, Wongworachate C, Vathesatogkit P, Sritara P. Associations between alcohol consumption trajectory and deaths due to cancer, cardiovascular diseases and all-cause mortality: a 30-year follow-up cohort study in Thailand. BMJ Open. 2020 Dec 24;10(12):e038198.
6. Lloyd-Jones DM, Allen NB, Anderson CAM, Black T, Brewer LC, Foraker RE, Grandner MA, Lavretsky H, Perak AM, Sharma G, Rosamond W; American Heart Association. Life’s Essential 8: Updating and Enhancing the American Heart Association’s Construct of Cardiovascular Health: A Presidential Advisory From the American Heart Association. Circulation. 2022 Aug 2;146(5):e18-e43.
7. Sebastian SA, Shah Y, Paul H, Arsene C. Life’s Essential 8 and the risk of cardiovascular disease: a systematic review and meta-analysis. Eur J Prev Cardiol. 2025 Apr 2;32(5):358-373.
8. Feng X, Sarma H, Seubsman SA, Sleigh A, Kelly M. The Impact of Multimorbidity on All-Cause Mortality: A Longitudinal Study of 87,151 Thai Adults. Int J Public Health. 2023 Oct 10;68:1606137. doi: 3389/ijph.2023.1606137.