P-Respire: ภาวะหายใจลำบากในเด็ก

รศ. พญ. ไกลตา ศรีสิงห์
กุมารแพทย์โรคระบบการหายใจและเวชบำบัดวิกฤต
ภาควิชากุมารเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร

บทนำ

ภาวะหายใจลำบาก (Respiratory distress) ในเด็ก คือ ภาวะที่ต้องออกแรงมากกว่าปกติในการหายใจ โดยมีอาการสำคัญดังนี้ หายใจเร็ว หอบเหนื่อย หน้าอกบุ๋ม ใช้กล้ามเนื้อช่วยในการหายใจเพิ่ม มีเสียงหายใจผิดปกติ (Grunting, stridor) ปีกจมูกบาน เขียว และ Paradoxical respiratory movements ซึ่งมีสาเหตุหลายประการ เช่น ปอดพัฒนาไม่สมบูรณ์ในทารกคลอดก่อนกำหนด การอุดกั้นทางเดินหายใจ หรือภาวะติดเชื้อ โดยภาวะนี้ถือว่าเป็นภาวะเร่งด่วนที่ต้องการการดูแลรักษาทันที

สาเหตุ

สาเหตุการเกิดภาวะหายใจลำบากในเด็กแยกกว้าง ๆ เป็น 2 กลุ่มใหญ่ ๆ คือจากโรคเกี่ยวกับระบบหายใจ (pulmonary cause) และโรคจากระบบอื่น ๆ นอกจากระบบหายใจ (non-pulmonary cause) โดยมีรายละเอียดดังนี้

1. โรคเกี่ยวกับระบบหายใจ เป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดของภาวะหายใจลำบากในเด็ก โดยอาจแบ่งโรคกลุ่มนี้ออกเป็น 4 กลุ่มใหญ่ ดังนี้
   1. กลุ่มที่เกิดจากความผิดปกติของทางเดินหายใจ (airway disease) พบได้ในทารกแรกเกิดหรือกลุ่ม infant เพราะเป็นความพิการแต่กำเนิด เช่น การอุดกั้นของจมูก laryngomalacia ความผิดปกติของการสร้างทางเดินหายใจและเนื้อปอด (airway malformation)
   2. กลุ่มที่มีความผิดปกติเนื้อปอด กลุ่มนี้พบบ่อยที่สุด เช่น โรคปอดอักเสบจากการติดเชื้อ กลุ่มอาการหายใจลำบาก (acute respiratory distress syndrome: ARDS) ในทารกเกิดก่อนกำหนดมีโอกาสในการเกิดภาวะหายใจลำบากจากการขาดสารลดแรงผิวปอด ทารกเกินกำหนด (post-term newborn) จะมีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะหายใจลำบากจากการสูดสำลักขี้เทา
   3. กลุ่มที่มีความผิดปกติที่เยื่อหุ้มปอด เช่น โรคน้ำในเยื่อหุ้มปอด ลมรั่วในเยื่อหุ้มปอด
   4. กลุ่มความผิดปกติของหลอดเลือดในปอด ภาวะหายใจลำบากที่เกิดจากโรคกลุ่มนี้พบได้น้อยกว่ากลุ่มแรก ๆ โรคที่พบ เช่น โรคความดันในหลอดเลือดแดงพัลโมนารีสูง (Pulmonary hypertension) ภาวะลิ่มเลือดอุดตันในปอด (pulmonary embolism)
2. โรคจากระบบอื่น ๆ นอกจากระบบหายใจ (non-pulmonary cause)
   1. โรคระบบหัวใจ เช่น หัวใจวาย (congestive heart failure) โรคหัวใจพิการแต่กำเนิด หัวใจเต้นผิดจังหวะ ซึ่งการตรวจร่างกายอาจพบความผิดปกติของระบบหัวใจและหลอดเลือดร่วมกับอาการหายใจลำบากด้วยเสมอ เช่น ชีพจรเบา (weak pulse) หรือชีพจรที่ขามาช้ากว่าที่แขน (delayed pulses in lower extremities) ได้ยินเสียงผิดปกติของหัวใจ เช่น เสียงหัวใจคล้ายเสียงควบม้า (gallop rhythm) ได้ยินเสียงที่ 2 ของหัวใจเป็นเสียงเดียว (single second heart sound) เสียงฟู่ (murmur) บริเวณตำแหน่งของลิ้นหัวใจ
   2. โรคระบบประสาท มีทั้งกลุ่มที่เกิดจากความผิดปกติแต่กำเนิดของระบบประสาท เช่น โรคของ spinal muscular atrophy ชนิดที่ 1 (SMA type 1) และโรคทางระบบประสาทที่เป็นมาภายหลัง เช่น ผลจากการขาดออกซิเจนปริกำเนิด ทำให้ทารกมีอาการชัก (seizure) จากภาวะ hypoxic ischemic encephalopathy เยื่อหุ้มสมองอักเสบ (meningitis) และสมองอักเสบ (encephalitis) ซึ่งสามารถกระตุ้นศูนย์หายใจ ทำให้มีอัตราการหายใจเร็วได้
   3. โรคระบบเลือด เช่น ภาวะซีด หรือมีเลือดข้นกว่าปกติ และภาวะเลือดเป็นกรดเหล่านี้ล้วนทำให้เกิดภาวะขาดออกซิเจนแล้วกระตุ้นศูนย์หายใจให้หายใจเร็วเพื่อแก้ภาวะดังกล่าว
   4. โรคระบบอื่น ๆ เช่น ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ ภาวะท้องมาน (ascites) โรคทางจิตใจที่สามารถกระตุ้นศูนย์หายใจ (hyperventilation syndrome)

การดูแลรักษา

เด็กที่มีภาวะหายใจลำบากทุกคนควรได้รับการประเมินความรุนแรงของภาวะหายใจลำบาก โดยประเมินจากอาการและอาการแสดง ดังตารางที่ 1

เด็กที่มีภาวะหายใจลำบากเพียงเล็กน้อยอาจพิจารณาการช่วยหายใจแบบไม่รุกล้ำ เช่น การให้ออกซิเจนทางจมูก (nasal cannula) หรือการใช้ mask with bag หรือ heated humidified high flow nasal cannula (HHHFNC) หากมีอาการหายใจลำบากมากหรือมีอาการแสดงของภาวะหายใจล้มเหลวอาจพิจารณาในการใส่ท่อช่วยหายใจ ร่วมกับการใช้เครื่องช่วยหายใจ

ตารางที่ 1 แยกความรุนแรงภาวะหายใจลำบาก กับภาวะหายใจล้มเหลว

การรักษาสาเหตุที่ทำให้มีอาการหายใจลำบากคือสิ่งสำคัญ เพราะถ้าไม่แก้สาเหตุเด็กจะไม่หายจากภาวะหายใจลำบากและอาการอาจแย่ลง เช่น การให้ยาปฏิชีวนะในเด็กที่มีปอดอักเสบติดเชื้อหรือมีการติดเชื้อในกระแสเลือด การให้สารลดแรงตึงผิวปอดในทารกที่หายใจลำบากจากการสารลดแรงตึงผิวปอด หรือการผ่าตัดในทารกที่มีความผิดปกติของการเจริญของปอดใน congenital pulmonary airway malformation เป็นต้น

การรักษาประคับประคองอื่น ๆ เช่น การให้สารน้ำ อาหาร ยาลดไข้ ยาละลายเสมหะ แก้ไขความผิดปกติของเกลือแร่ การเฝ้าติดตามสัญญาณชีพ และค่าความอิ่มตัวของออกซิเจนในเลือด เป็นต้น

สรุป

ภาวะหายใจลำบากในเด็กเป็นภาวะเร่งด่วน ในการรักษาต้องแยกความรุนแรงภาวะหายใจลำบากออกจากภาวะหายใจล้มเหลว เพราะการรักษาต่างกัน รวมทั้งต้องหาสาเหตุการเกิดภาวะหายใจลำบาก เพื่อให้การรักษาทันที ซึ่งสาเหตุส่วนใหญ่มักเกิดจากโรคในระบบหายใจมากกว่าระบบอื่น ๆ 

1. Kliegman R, St. Geme JW III. Nelson Textbook of Pediatrics. London: Elsevier UK; [año de publicación]. ISBN: 978-0-323-88305-4.
2. Challands, J., Brooks, K. Paediatric respiratory distress. BJA education 2019;19(11):350–6. https://doi.org/10.1016/j.bjae.2019.07.004
3. Lee EY, Xu L, Liszewski MC, Foust AM, Williams-Weekes T, Winant AJ. Respiratory distress in children: review and update of imaging assessment. Semin Roentgenol. 2024;59(3):267-77. doi:10.1053/j.ro.2024.03.001.
4. ไกลตา ศรีสิงห์. หอบเหนื่อย. ใน: จิรนันท์ วีรกุล, บรรณาธิการ. อาการวิทยาทางกุมารเวชศาสตร์ เล่ม พิษณุโลก. วิมลการพิมพ์; 2557. หน้า 48-62.
5. ญาศินี อภิรักษ์นภานนท์. ภาวะหายใจหอบเหนื่อยในทารกแรกเกิด. ใน: ไกลตา ศรีสิงห์, ญาศินี อภิรักษ์นภานนท์, ชุติมา เผือกสามัญ, บรรณาธิการ. กุมารเวชศาสตร์ฉุกเฉินระบบหายใจ. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนเรศวร; 2566. หน้า 93-118.
6. ไกลตา ศรีสิงห์. ภาวะหายใจล้มเหลว. ใน: ไกลตา ศรีสิงห์, ญาศินี อภิรักษ์นภานนท์, ชุติมา เผือกสามัญ, บรรณาธิการ. กุมารเวชศาสตร์ฉุกเฉินระบบหายใจ. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนเรศวร; 2566.หน้า 3-36.
7. ไกลตา ศรีสิงห์. การรักษาภาวะทางเดินหายใจล้มเหลว. ใน: วรวรรณ จิตต์ธรรม, บรรณาธิการ. การช่วยกู้ชีพในเด็กและทารกแรกเกิด (ฉบับปรับปรุง). พิมพ์ครั้งที่ 3, สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยนเรศวร; 2566. หน้า 105-26.