กัญชาทางการแพทย์และโรคพาร์กินสัน (Medical cannabis and Parkinson’s disease)

นพ. สุรเชษฐ์ รุจิรัสสวรวงศ์
แพทย์ประจำบ้านต่อยอดโรคพาร์กินสัน และการเคลื่อนไหวผิดปกติ
กลุ่มงานประสาทวิทยา สถาบันประสาทวิทยา

พญ. ณัฎลดา ลิโมทัย
แพทย์ชำนาญการ กลุ่มงานประสาทวิทยา
สถาบันประสาทวิทยา

กัญชาทางการแพทย์ (Medical cannabis) คือ การนำกัญชาหรือสารสกัดพืชกัญชามาใช้เพื่อจุดประสงค์ในการรักษาโรคต่าง ๆ สารแคนนาบินอยด์ (cannabinoids) ที่พบในพืชกัญชาและถูกนำมาใช้ทางการแพทย์นั้นได้แก่ cannabidiol (CBD) และ delta-9-tetrahydrocannabinol (THC)

โรคพาร์กินสัน (Parkinson’s disease) เป็นโรคความเสื่อมของระบบประสาทที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวในร่างกาย ในปัจจุบันยังไม่มีวิธีการรักษาเพื่อหยุดหรือชะลอความเสื่อมของระบบประสาทที่เกิดขึ้น และ สารแคนนาบินอยด์ถูกนำมาศึกษาวิจัยเพื่อการรักษาโรคพาร์กินสันในหลายประเทศรวมถึงประเทศไทย จึงมีความสำคัญของการทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้องกับการใช้สารแคนนาบินอยด์ในโรคพาร์กินสัน

ในต่างประเทศมีการศึกษาแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม (randomized controlled trial, RCT) ของการใช้ THC:CBD เพื่อศึกษาประสิทธิผลของ oral cannabis extract (2.5 mg THC และ 1.25 mg CBD ต่อแคปซูล) โดย Carroll และคณะ ไม่พบความแตกต่างระหว่างกลุ่มของคะแนนที่แสดงถึงระดับอาการของโรคพาร์กินสัน จาก Total UPDRS, คุณภาพชีวิต จาก PDQ-39, อาการยุกยิก (dyskinesia), อาการปวด, และการนอนหลับ ⁽¹⁾

นอกจากนี้ยังมีการศึกษา RCT ของ Chagas และคณะ โดยการใช้ CBD 300 mg และ CBD 75 mg พบว่าไม่มีความแตกต่างของคะแนนที่แสดงถึงระดับอาการของโรค จาก UPDRS part I-IV แต่พบความแตกต่างของคะแนน PDQ-39 ⁽²⁾ การศึกษา RCT โดย de Almeida และคณะ ศึกษาประสิทธิผลของ CBD 300 mg นั้นพบว่าไม่มีความแตกต่างของคะแนนแสดงถึงระดับอาการของโรค จาก MDS-UPDRS part I-III, PDQ-39, ภาวะพฤติกรรมผิดปกติขณะนอนหลับระยะ REM (REM sleep behavior disorder, RBD), ความผิดปกติระหว่างการนอนหลับ,  อาการง่วงนอนระหว่างวัน, อาการกังวล (anxiety), และอาการซึมเศร้า (depression), แต่พบความแตกต่างของความพึงพอใจในการนอนหลับ (sleep satisfaction) ในสัปดาห์ที่ 4 และ 8 ของการศึกษา ⁽³⁾ และอีกการศึกษา RCT โดย de Faria และคณะ โดยการใช้ CBD 300 mg พบว่า CBD สามารถลดแอมพลิจูดของอาการสั่น (tremor amplitude) และอาการกังวลแต่ไม่พบความแตกต่างของอาการเคลื่อนไหวช้า (bradykinesia) ⁽⁴⁾

มีการใช้ Nabilone ซึ่งเป็นสารกัญชาสังเคราะห์ (synthetic cannabinoids) ที่มีโครงสร้างคล้าย THC ในการศึกษา RCT โดย Sieradzan และคณะ พบว่า nabilone สามารถลดอาการยุกยิกแต่ไม่พบความแตกต่างของการเคลื่อนไหวด้านอื่น ๆ ⁽⁵⁾ อีกการศึกษา RCT โดย Peball และคณะ ศึกษาประสิทธิผลของ nabilone พบว่า สามารถลดอาการที่ไม่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหว (non-motor symptom) ที่วัดจากคะแนน MDS-UPDRS part I เฉพาะข้อ anxious mood และ sleep problems แต่ไม่พบความแตกต่างของคะแนน MDS-UPDRS part II-III, PDQ-39, อาการง่วงนอนระหว่างวัน, อาการอ่อนล้า (fatigue), อาการกังวลและซึมเศร้า, และอาการปวด ⁽⁶⁾

ในประเทศไทยมีการศึกษา open-label, non-comparative study โดยกิตติพศ ทำการศึกษาประสิทธิผลของ THC:CBD (1:1) oil ประกอบด้วย THC 27 mg และ CBD 25 mg ต่อ 1 มิลลิลิตร พบว่า คะแนนที่แสดงถึงระดับอาการของโรค จาก Total UPDRS และ UPDRS part I-IV ลดลง, คะแนน PDQ-8 ดีขึ้น, คุณภาพการนอนหลับดีขึ้น, และคะแนน Thai Mental State Examination (TMSE) ไม่แตกต่างหลังได้รับยา ⁽⁷⁾ นอกจากนี้ยังมีอีกการศึกษาโดยศศิธรและคณะ ศึกษาประสิทธิผลของ THC:CBD (1:1) oil สูตรเดียวกัน พบว่า คะแนน Total UPDRS และ UPDRS part II-IV ลดลง, ความเครียดลดลง, และคุณภาพการนอนหลับดีขึ้น แต่อาการกังวลและซึมเศร้าไม่แตกต่างหลังได้รับยา ⁽⁸⁾

ผลข้างเคียงของการใช้สารแคนนาบินอยด์ในงานวิจัยต่างประเทศ ^(1-6) และในประเทศ ^{(7, 8)}  พบว่ามีรายงานเกี่ยวกับอาการง่วงนอน อ่อนล้า มึนเวียนศีรษะ ปากแห้ง ท้องเสีย เสียสมาธิ รู้สึกล่องลอย น้ำหนักเพิ่ม เป็นต้น

จากข้อมูลดังกล่าวสรุปได้ว่า สารแคนนาบินอยด์ทั้ง CBD และ THC มีหลักฐานจากการศึกษา RCT พบว่าสามารถช่วยให้อาการที่ไม่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวบางอย่างดีขึ้น โดยเฉพาะ การนอนหลับ และอาการกังวล ส่วนอาการทางการเคลื่อนไหวนั้นยังไม่มีหลักฐานที่แน่ชัดเจน ถึงแม้ว่าการศึกษาแบบเปิดและไม่มีกลุ่มควบคุมจะพบว่าอาการทางการเคลื่อนไหวดีขึ้น อาจอธิบายได้จากบทบาทของ endocannabinoid system ใน basal ganglia หรือการเกิดปรากฏการณ์ยาหลอก (placebo effect) ⁽⁹⁾ ผลข้างเคียงของการใช้สารแคนนาบินอยด์ ส่วนใหญ่มักไม่รุนแรงและดีขึ้นหลังหยุดยา ในอนาคตจำเป็นต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมถึงประสิทธิผลของการใช้สารแคนนาบินอยด์ในการรักษาผู้ป่วยพาร์กินสันต่อไป

1. Carroll CB, Bain PG, Teare L, Liu X, Joint C, Wroath C, et al. Cannabis for dyskinesia in Parkinson disease: A randomized double-blind crossover study. Neurology. 2004 Oct 12;63(7):1245–50.
2. Chagas MHN, Zuardi AW, Tumas V, Pena-Pereira MA, Sobreira ET, Bergamaschi MM, et al. Effects of cannabidiol in the treatment of patients with Parkinson’s disease: An exploratory double-blind trial. J Psychopharmacol (Oxf). 2014 Nov;28(11):1088–98.
3. Almeida CMO, Brito MMC, Bosaipo NB, Pimentel AV, Tumas V, Zuardi AW, et al. Cannabidiol for Rapid Eye Movement Sleep Behavior Disorder. Mov Disord. 2021 Jul;36(7):1711–5.
4. de Faria SM, de Morais Fabrício D, Tumas V, Castro PC, Ponti MA, Hallak JE, et al. Effects of acute cannabidiol administration on anxiety and tremors induced by a Simulated Public Speaking Test in patients with Parkinson’s disease. J Psychopharmacol (Oxf). 2020 Feb;34(2):189–96.
5. Sieradzan KA, Fox SH, Hill M, Dick JPR, Crossman AR, Brotchie JM. Cannabinoids reduce levodopa-induced dyskinesia in Parkinson’s disease: A pilot study. Neurology. 2001 Dec 11;57(11):2108–11.
6. Peball M, Krismer F, Knaus H, Djamshidian A, Werkmann M, Carbone F, et al. Non‐Motor Symptoms in Parkinson’s Disease are Reduced by Nabilone. Ann Neurol. 2020 Oct;88(4):712–
7. กิตติพศ ทัศนบรรยง. ผลการรักษาและความปลอดภัยของการใช้น้ำมันกัญชาสกัดในผู้ป่วยพาร์กินสัน โรงพยาบาลสกลนคร. วารสารประสาทวิทยาแห่งประเทศไทย. 2563;36(3):22-33.
8. ศศิธร ศิริมหาราช, แวววรรณ กองมี, ฉวีวรรณ แสงสว่าง, อดิศร ตรีทิพยรักษ์, นิตยา กระจ่างแก้ว, ภัทราภรณ์ ธรรมป๊อก. การประเมินประสิทธิผลและความปลอดภัยของการใช้สารสกัดกัญชาในผู้ป่วยโรคพาร์กินสันโรงพยาบาลประสาทเชียงใหม่. วารสารกรมการแพทย์. 2564;46(1):218-227.
9. Gertsch J. The Intricate Influence of the Placebo Effect on Medical Cannabis and Cannabinoids. Med Cannabis Cannabinoids. 2018 Jun 12;1(1):60–4.